Baz yıl etkisi

Baz yıl etkisi

Asaf Savaş Akat

Saptanması en zor yalan nasıl söylenir? İstatistiklerle söylenir. Bunu ya da benzerini daha önce duyduğunuza eminim. İstatistiki verileri kendi ihtiyacına göre şekillendirmenin cazibesine kapılan çok olur.

Makroekonomik veriler birden fazla dönemi kapsar. Bunlara zaman serileri denir. Makroikti-satta göstergelerin zaman içinde değişimi araştrılır. Dolayısı ile karşılaştırmanın hangi dönemler arasında yapılacağı önem kazanır.

Daha açık söyleyelim. Karşılaştırmayı bir tarihten başlatmak gerekir. Başlangıç tarihi baz yıldır. Baz yılın özellikleri serinin daha sonraki değişimini çok etkileyecektir. Örneğin aynı seriyi iki farklı tarihten başlatınca farklı sonuçlar elde edilebilir.

Krizin etkilerini temizlemek

Bir örnek yapalım. Bir ödev veriliyor. Konusu Türkiye'nin son dönemdeki büyüme performansı. Hoca baz yıl tercihini öğrencilere bırakıyor. Farklı baz yıl seçen iki öğrencinin ödevlerine bakalım.

İlk öğrenci 2001'i baz yıl alıyor. 2001'de sabit (1987) fiyatları ile GSMH 107.8 trilyon TL iken 2005'in ikinci çeyreğinde 137.9 trilyon TLye yükselmiş. Üç buçuk yılda toplam büyüme yüzde 27,9, ortalama yıllık büyüme yüzde 7,3 çıkıyor.

İkinci öğrenci 2000'i baz yılı alıyor. 2000'de sabit fiyatlarla GSMH 119.5 trilyon TL olduğundan dört buçuk yılda toplam büyüme yüzde 15,7, ortalama yıllık büyüme ise yüzde 3,3 çıkıyor.

İlk öğrenciye göre rekor büyüme vardır. İkincisine göre büyüme sürünmektedir. Aradaki fark nereden kaynaklanıyor?

İlki ölçmeye ekonominin en büyük krizinden başlıyor. Ekonominin 2000'deki düzeyine geri dönmesine de büyüme diyerek abartıyor.

İkincisi ise en kötü dönemi de kapsadığı için kriz sonrasındaki büyümeyi küçültüyor.

Alternatif nedir? Krizin iki yönlü etkisini temizlemek için GSMH'nin 2000'i yakaladığı dönemden başlayabiliriz. GSMH bu noktaya 2003'ün ikinci çeyreğinde (121.1 trl.TL) ulaşıyor. Son iki yılda toplam büyüme yüzde 13,9, ortalama yıllık büyüme yüzde 6,7 çıkıyor.

Kriz gibi istisna dönemleri baz yıl almanın yanlış sonuçlara götüreceği açıktır. Maalesef bu hata resmi açıklamalarda bile yapılıyor.

Büyümenin baz yıl etkisi

Son günlerde bir başka baz yıl etkisi sık seslendiriliyor. 2004'ün ilk iki çeyreğinden 2005'e GSMH büyüme hızı yüzde 13,9 ve 15,7'den yüzde 5,3 ve 3,4'e geriledi. Kriz için söylenenin simetriğini hızlı büyümeye uygulayabilir miyiz? Daha açık soralım:

Büyüme hızında bu yıl yaşanan düşüşü baz yıl etkisine atfedebilir miyiz?

Hayır. Kriz ve hızlı büyüme dönemleri arasında simetri yoktur. Teorik olarak, bir yılın hızlı büyümesi bir sonraki yılın hızlı büyümesine engel olmaz. Tersine, destekleyebilir. Ampirik gözlemler de aynı yöndedir.

Çin, Hindistan, Kore, İrlanda, Tayland, vs. yıllarca üst üste yüksek büyüme hızı tutturan ekonomi örneği çoktur. 2005'in ilk yarısında büyüme hızında görülen gerileme baz etkisine atfedilemez. İç üretime talep yetersizliğine işaret ermektedir.